Tutuklama ve Adli Kontrol Hukuki Süreçleri

Özet:

Bu yazımızda ceza muhakemesi açısından son derece önemli iki koruma tedbiri birlikte açıklanmıştır. Her iki tedbirde hem kanun sistematiği hem de yargı pratiği açısından; bazen birlikte bazen de birbirlerinin alternatifi olarak uygulandığı gözlenmektedir. Konunun iyi anlaşılması açısından soru ve cevap şeklinde açıklama yapılmasının daha faydalı olacağı düşünülmüştür.

Tutuklama ve Adli Kontrol Nedir?

Tutuklama ve adli kontrol, şüpheli veya sanığın muhakemede hazır bulunmasını ve hükmün infaz edilmesini sağlamak ve maddi gerçeğe ulaşmak için delillerin karartılmasını önleme amacını sağlayan koruma tedbirleridir.

Tutuklama ve Adli Kontrol Nerede Düzenlenmektedir, Şartları Nelerdir ve Hangi Durumlar da Uygulanır ?

Ceza Muhakemesi Kanunu m.100 ve devamı maddelerde ayrıntıları düzenlenen her iki koruma tedbiri üst norm olarak anayasa m.13 ve m.19 deki hükümlerle de yakından ilişkilidir. Aynı zaman da AİHS m.5 düzenlemesi yine özgürlük ve güvenlik hakkı bağlamında koruma tedbirleri ile bağlantılı hükümlerdir.

Tutuklama Şartları:

Tutuklama;

• Kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delil ve tutuklama nedeni olması,
• Adli kontrol tedbirinin yetersiz kalacağının anlaşılması,
• Ölçülülük ilkesi gözetilerek başvurulacak bir kurumdur.

Ancak uygulama da mahkeme veya sulh ceza hakimlikleri koşullar oluşmadan; suçun vasıf ve mahiyeti, mevcut delil durumu ve şüpheliye isnat edilen suçun karşılığı olan cezanın üst haddinin dikkate alınması suretiyle gibi soyut ifadelerle kişiler tutuklanabilmekte ya da adli kontrol tedbirine karar verilebilmektedir. Ölçülülük ilkesi gerek anayasa m.13 uyarınca gerekse CMK m.100 açık düzenlemesi gözetilerek temel hak ve özgürlüklere getirilen her türlü sınırlamanın ölçülü olması gerekmektedir. Tutuklama nedenlerini var sayılan ve somut olgularla ya da CMK m.103/3-a da düzenlenen katalog suçların varlığını gösteren somut delilin varlığında dahi ölçülülük ilkesi gözetilmeli, tutuklamanın istisna tutuksuz yargılamanın esas olduğu unutulmamalıdır. Hukuk devletinde keyfiliğin yeri yoktur. Adli kontrol tedbirinin neden yetersiz kaldığı açıklanmaksızın, gerekçesiz, hukuki ve fiili nedenlere yer verilmeksizin tutuklamaya karar verilemez.

Adli Kontrol Şartları:

Adli Kontrol;

• Bir suç soruşturması kapsamında,
• Tutuklama sebeplerinin bulunması halinde şüpheli/sanık tutuklama yerine adli kontrol tedbirine tabi tutulabilir

Tutuklama ve Adli Kontrol Tedbiri Kim Tarafından Verilir?

CMK m.101 ve CMK m.110 gereği tutuklama ve adli kontrol tedbirine Cumhuriyet savcısının istemi üzerine veya re’sen hakim/mahkeme tarafından karar verilir. Tutuklama talep edildiğinde şüpheli veya sanık müdafii yardımından faydalanır. Cumhuriyet savcısı tutuklama kararının geri alınmasını isteyebileceği gibi, soruşturma ve kovuşturma evrelerinin her aşamasında şüpheli, sanık ve müdafii de aynı istem de bulunabilir. Bu durumda istem üzerine yetkili merciince üç gün içinde talebin kabulüne, reddine veya adli kontrol uygulanmasına karar verebilir.

Tutuklama ve Adi Kontrol Tedbirinin Uygulanacağı Azami Süre Ne kadar?

Tutuklama bakımından;

Ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçlarda, ikili bir ayrım yapılması gerekecektir;

• Birincisi, Kural olarak ağır cezalık bir suçta tutukluluk en çok 2 yıldır. Gerekçesi gösterilerek zorunlu hallerde 3 yıl uzatılabilir. Toplam süre uzatma süresi ile azami 5 yıl olacaktır.
• İkinci ayrım, sınırlı olarak sayılan bazı suçlar açısından uzatma süresi 5 yıl olarak düzenlenmektedir, bu suçlar bakımından tutuklulukta geçirilecek toplam süre azami 7 yıl olacaktır.

Asliye ceza mahkemesinin görevine giren suçlarda tutuklulukta geçecek süre 1 yıl, bu süre 6 ay uzatılabilir, azami toplam 1,5 yıl olacaktır.

Adli Kontrol bakımından;

Ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçlarda, yine ikili bir ayrım yapılması gerekecektir;

• Birincisi, kural olarak ağır cezalık bir suçta adli kontrol süresi en çok 3 yıldır. Gerekçesi gösterilerek zorunlu hallerde 3 yıl uzatılabilir. Toplam süre uzatma süresi ile azami 6 yıl olacaktır.
• İkinci ayrım, sınırlı olarak sayılan bazı suçlar açısından adli kontrol uzatma süresi 4 yıl olarak düzenlenmektedir, bu suçlar bakımından adli kontrol de geçirilecek toplam süre azami 7 yıl olacaktır.

Tutukluluk İncelemesi ve Adi Kontrol İncelemesi Ne kadar Süre İçerisinde Yapılır?

Tutukluluk hali soruşturma evresinde en geç otuzar günlük süreler içerisinde tutukluluk devamının gerekip gerekmeyeceği incelemesi Sulh Ceza hakimi tarafından şüpheli veya müdafii dinlenilmek suretiyle karar verilir. Bu karar da yukarıda belirtildiği gibi hukuki gerekçeli olarak verilmelidir. Soruşturma aşamasın da şüpheli tarafından da CMK 108/2 göre talep edilebilecek tutukluluk incelemesinin  kişi özgürlüğü ve güvenliğini ilgilendiren bir kurum olması nedeni ile kovuşturma evresinde talep edilebileceği söylenebilir.

Adi Kontrol tedbiri açısından mevzuatta kontrol süresi öngörülmemiş, fakat adli kontrolün bir koruma tedbiri olduğu ve bu tedbirin uygulanmasını haklı kılabilecek yasal neden ortadan kalktığı durumlar da adli kontrol tedbirinin de sonlanması gerekecektir.

Tutuklama ve Adli Kontrol Tedbiri Kararlarına İtiraz Ne Zaman ve Nereye Yapılır?

Ceza Muhakemesi Kanunu madde 103,104 ve 105 birlikte değerlendirildiğinde, tutuklama ve adli kontrol tedbirlerine, tedbir devam ettiği sürece her zaman itiraz edilebilir. İtirazın nereye yapılacağı muhakemenin hangi aşamada olduğuna (soruşturma evresinde veya kovuşturma evresinde) ve  hangi mercii tarafından karar verildiğine (sulh ceza hakimliği veya esas mahkemesi)  göre değişkenlik gösterecektir.

CMK sistematiğine göre kural olarak hakim kararlarına itiraz edilebilir ve itirazın usulü CMK 268. madde de düzenlenmektedir. Tutukluluk ve adli kontrol tedbirleri açısından soruşturma aşamasında sulh ceza hakimliği karar verdiği düşünülürse CMK 268/3-b hükümlerinin göz önüne alınması itiraz incelemesinde görevli mercii açısından son derece önemlidir. Diğer durumlar da  esas mahkemesinin ve karar merciinin kim olduğuna göre aynı maddenin devamı hükümlerine itiraz yapılması gerekecektir.

Haksız Tutuklama ve Adli Kontrol Tedbiri Kararlarına Karşı Tazminat Davası Açabilir mi?

Yukarıda izah edilen yasanın öngördüğü şartlar gerçekleşmeden tutuklanan,

• Yine yasanın öngördüğü şartlar gerçekleşmeden tutukluluğun devamına karar verilen,
• Haklarından yararlanma isteği yerine getirilmeden tutuklanan,
• Tutuklu olup da makul sürede yargılama mercii önüne çıkarılmayan ve bu süre içerisinde hakkında hüküm verilmeyen,
• Tutuklandıktan sonra hakkında KYOK veya beraat kararı verilen,
• Tutuklulukta geçirdiği süre mahkum olduğu süreden fazla olan,
• Tutuklama nedenleri yazıyla açıklanmayan,
• Tutuklanmaları yakınlarına haber verilmeyen,
• Tutuklama işlemlerine karşı başvuru olanaklarından faydalandırılmayan,

kararın kesinleştiği kendisine tebliği edilen kişi, tebliğden itibaren 3 ay içerisinde maddi ve manevi zararının tazminini, oturduğu yer ağır ceza mahkemesinden talep edebilir.

Temel hak ve özgürler açısından taşıdığı önem nedeni ile tutukluluk ve adli kontrol tedbirlerinin titizlikle araştırılması gerekirken maalesef usul ve yasaya aykırı kararlar da verilebilmektedir. CMK 141ve 142’ göre suç soruşturması veya kovuşturması sırasında yakalama, arama, el koyma ve tutuklama şeklindeki koruma tedbirinin hukuka aykırı ve haksız olarak uygulanması sonucu kişilerin uğradığı maddî ve manevî zararların tazmini mümkün olmaktadır. Önemle belirtmek gerekir ki CMK 141 ve 142 de başta tutuklama olmak üzere bazı koruma tedbirlerinin hukuka aykırılığı dolasıyla tazminat yükümlülüğüne dair hükümler varken adli kontrol tedbirleri açısından tazminat talebine ilişkin düzenleme bulunmamaktır. Ancak adli kontrol tedbirlerinin uygulanması sonucunda ortaya çıkan zararın idarenin genel sorumluluğuna ilişkin kurallar çerçevesinde tazmin yolu seçilebilecektir.

Şüpheli veya sanık hakkında tutuklama istenildiğinde, kişi ya kendi özel müdafiinden ya da baro  tarafından atanan müdafii yardımından faydalanması yasal zorunluluktur. Her ne kadar itiraz aşamalarında avukatla başvuru zorunluluğu aranmamış olsa da;  iddia edilen suç ve görevli mahkemeye göre ceza alanında daha yoğun çalışan avukattan hukuki yardım alarak sürecin yürütmesi daha faydalı olabilecektir.

Konuya İlişkin Yargı Kararı:

Yargıtay 12.Ceza Dairesi 2020/11354 E. 2022/1929 K. 

“…Yapılan yargılamaya, toplanıp karar yerinde gösterilen delillere, mahkemenin kovuşturma sonuçlarına uygun olarak oluşan kanaat ve takdirine, incelenen dosya kapsamına göre;
5271 sayılı CMK’nın 141. maddesi uyarınca, Kanuna uygun olarak hakkında koruma tedbiri uygulanan ve haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilenlerin tazminat isteminde bulunabileceğinin açıkça belirtilmesi karşısında, yapılan soruşturma kapsamında davacı hakkında 14 saatlik gözaltı kararının akabinde yapılan yargılama neticesinde beraat kararı verilmesi sebebiyle davacı lehine yerel mahkemece uygun miktarda bir tazminata hükmedilmesi gerekirken davanın reddine karar verilmesi,
Kanuna aykırı olup, mahalli Cumhuriyet savcısının temyiz itirazları bu itibarla yerinde görüldüğünden, hükmün bu sebepten dolayı 5320 sayılı Kanunun 8. maddesi uyarınca halen uygulanmakta olan 1412 sayılı CMUK’un 321. maddesi gereğince isteme aykırı olarak BOZULMASINA, 14.03.2022 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.”