Anayasa Mahkemesi Kararları Işığında 7068 Sayılı Kanun

Bu yazımızda; Genel Kolluk bünyesinde görev yapan tüm sınıftan personelin disiplin soruşturmalarının esas mevzuatı olan 7068 sayılı kanun ve bu kanun hükümlerine ilişkin hususların Anayasa Mahkemesi kararları ışığında değerlendirilmesi amaçlanmaktadır.

Anayasa Mahkemesi (AYM), normun anayasaya uygunluğunu iki biçimde denetleyebilir:

1. Soyut Norm Denetimi (İptal Davası): Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisinde (TBMM) en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubuna ve TBBM üye tamsayısının en az beşte biri tutarındaki üye tarafından; Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin, TBMM İçtüzüğünün veya bunların belirli madde ve hükümlerinin şekil ve esas bakımından Anayasa’ya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde iptal davası açabilirler.
2. Somut Norm Denetimi (İtiraz Davası): Bakılmakta olan bir dava da; davaya bakmakta olan bir mahkeme, davada uygulanacak bir kanun ya da cumhurbaşkanlığı kararnamesini anayasaya aykırı gördüğünde bu yolu tercih edebilir.

AYM, Esas Sayısı : 2018/34, Karar Sayısı : 2018/61. Soyut norm denetimi yolu AYM huzuruna getirilen davada; 7068 sayılı  Genel Kolluk Disiplin Hükümleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Kabul Edilmesine Dair Kanun’un; Yok hükmünde olduğunun Anayasa’nın Başlangıç’ı ile 2., 6., 7., 11. ve 121. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek tespitine, yok hükmünde olduğunun kabul edilmemesi hâlinde şekil bakımından Anayasa’ya aykırılığı nedeniyle iptali talep edilmiştir. AYM, her iki talebinde REDDİNE oybirliğiyle karar vermiştir.

AYM, Esas Sayısı : 2023/5, Karar Sayısı : 2023/45. Erzurum Bölge İdare Mahkemesi 4. İdari Dava Dairesi tarafından itiraz yolu ile somut norm denetimi yapılan kararında; daha önce verilen disiplin cezasının yargı kararı ile iptali üzerine yeniden tesis edilen disiplin cezasının iptali talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, 2/1/2017 tarihli ve 682 sayılı Genel Kolluk Disiplin Hükümleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname’nin 29. maddesinin (4) numaralı fıkrasının, 31/1/2018 tarihli ve7068 sayılı Genel Kolluk Disiplin Hükümleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Kabul Edilmesine Dair Kanun’un 29. maddesinin (4) numaralı fıkrasının ( Fiilin hatalı olarak vasıflandırıldığı veya düzeltilebilir bir şekil noksanlığı bulunduğu gerekçeleriyle disiplin cezasının mahkeme tarafından iptal edilmesi durumunda, kararın kesinleştiği tarihteki yetkili disiplin kurulu veya disiplin amiri, kararın tebliğinden itibaren ceza verme yetki ve sorumluluğu kapsamında yeniden değerlendirme yapar.) iptali için başvurmuştur.  İptali talep edilen hüküm, genel kolluk disiplin soruşturması açma ve ceza verme zamanaşımına ilişkin hususlar içermektedir. İtiraz gerekçesinde; kuralla, fiilin hatalı olarak vasıflandırılması veya şekil eksikliği gerekçesine dayalı iptal kararı üzerine söz konusu eksikliklerin giderilmesi suretiyle yeniden disiplin cezası verilmesinin mümkün kılındığı ancak bu cezanın hangi süre içinde verilebileceği hususunun düzenlenmediği, idarenin yeniden bir disiplin cezası tesis etmesi yargı kararının yerine getirilmesi olarak değerlendirilemeyeceğinden bu cezanın zamanaşımına tabi olmadığının kabul edilemeyeceği zira iptal kararı üzerine idarenin asıl yükümlülüğünün yeni bir işlem tesis etmek değil iptal edilen idari işlemin hukuki sonuçlarını geçmişe yönelik olarak ortadan kaldırmak olduğu, zamanaşımının hak düşürücü sürelerden olması sebebiyle buna dair yasal düzenlemelerde zamanaşımının ne zaman başlayıp ne zaman biteceğinin açık ve net bir şekilde düzenlenmesi gerektiği, kuralla belli durumlarda zamanaşımı sürelerinin bir sınır olmaksızın ortadan kaldırıldığı, bu itibarla kuralın hukuk devleti ilkesi ile bağdaşmadığı belirtilerek Anayasa’nın 2. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Yapılan inceleme sonucu AYM, 2/1/2017 tarihli ve 682 sayılı Genel Kolluk Disiplin Hükümleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname’nin 29. maddesinin (4) numaralı fıkrasına ilişkin itiraz başvurusunun yetkisizlik nedeniyle REDDİNE, 7068 sayılı yasanın 29. maddesini 4.fıkrasına ilişkin ise AYM, E.2017/33, K.2019/20 atıf yaparak, hükmün Anayasa 2.maddeye aykırı olduğu gerekçesi ile İPTALİNE karar vermiştir. Anayasa Mahkemesinin bu kararı ve atıf yaptığı kararı birlikte değerlendirildiğinde; iptali istenen normun, kişilerin süresiz olarak ceza tehdidiyle karşı karşıya kalmasına yol açabilecek nitelikte olduğu, disiplin cezasının mahkemece iptal kararı uyarınca yeni bir disiplin cezası tesis edileceği durumlarda idarenin vakit geçirmeden harekete geçmesi ve makul bir süre içinde yargı kararını uygulaması gerekmektedir aksi durumlar idarenin keyfiliğine yol açabilecek ve kişilerin ceza tehdidi ile kamu hizmetini düzenli yürütmesini beklenemeyecektir. AYM’nin, atıfta bulunduğu kararında zamanaşımına ilişkin; “Disiplin cezasının yargı kararıyla iptal edilmesi hâlinde, kararın idareye ulaştığı tarihten itibaren kalan disiplin ceza zamanaşımı süresi içerisinde, zamanaşımı süresinin dolması veya üç aydan daha az süre kalması hâlinde en geç üç ay içerisinde karar gerekçesi dikkate alınarak yeniden disiplin cezası tesis edilebilir.” hükmünün anayasa aykırı olmadığı kararı gözetildiğinde Türkiye Büyük Millet Meclisinin, 7068 sayılı yasanın 29. maddesi için muhtemelen benzeri bir süre belirlemesi ve iptal kararının yürürlüğe gireceği 20.03.2024 tarihine kadar yasal düzenleme yapılması beklenmektedir.

AYM, Esas Sayısı : 2021/22, Karar Sayısı : 2022/6. Van 4. İdare Mahkemesi itiraz yolu ile 7068 sayılı Kanun’un 8. maddesinin (4) numaralı fıkrasının (b) bendinin (5) numaralı alt bendinin ( Görev içinde veya dışında amir ya da üstlerinin eylem veya işlemlerini olumsuz yönde eleştirici nitelikte söz söylemek ya da yazı yazmak) eleştiri hakkını da güvence altına alan ifade özgürlüğünden toplumdaki diğer bireyler gibi kolluk personelinin de -kolluk hizmetlerinin düzenli bir şekilde işleyişine zarar verilmemesi koşuluyla- yararlanması gerektiği, sınırı ve kapsamı belirli olmayan her türlü eleştiriyi yasaklayan kuralın zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılamaya yönelik olmadığı gibi ifade özgürlüğüne orantısız bir sınırlama getirdiğini ve Anayasanın ilgili maddelerine aykırı olduğu belirtilerek hükmün iptali için başvurmuştur. İtiraz konusu kural görev içinde veya dışında amir ya da üstlerinin eylem veya işlemlerini olumsuz yönde eleştirici nitelikte söz söylemenin ya da yazı yazmanın altı ay kısa süreli durdurma cezasını gerektireceğini hükme bağlamaktadır. Van 4. İdare Mahkemesinde görülmekte olan davanın konusu ise polis memuru olan davacının, görev yaptığı polis merkezinin amiri olan komiser yardımcısına görevi içinde olumsuz yönde eleştirici nitelikte söz söylediği gerekçesiyle altı ay kısa süreli durdurma cezasıyla cezalandırılmasına yönelik işlemin iptali talebine ilişkindir. Dolayısıyla bakılmakta olan davaya konu disiplin cezası görev dışında gerçekleşen bir fiile dayanmamaktadır. Bu itibarla kuralda yer alan “…dışında…” ibaresinin itiraz başvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma imkânı bulunmadığından anılan ibareye ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE karar vermiştir. Kuralın kalan kısmında yer alan “Görev…” ve “…amir ya da üstlerinin eylem veya işlemlerini olumsuz yönde eleştirici nitelikte söz söylemek ya da yazı yazmak.” ibareleri bakılmakta olan davanın konusunun yanı sıra bakılmakta olan davada uygulanma imkânı bulunmayan “…dışında…” ibaresi yönünden de geçerli ortak kural niteliğinde olduğu değerlendirmesi yapan AYM, “…içinde veya…” ibaresi ile sınırlı olarak yapılması gerektiği sonucuna ulaşarak, olumsuz eleştiri kavramını belirli bir konu (fikir, kişi, olay, iş, durum gibi) hakkında yapılan muhakeme ya da inceleme üzerine onun bir ya da daha fazla sebepten dolayı tasvip edilmediği yönündeki kişisel değerlendirmenin belirtilmesi şeklinde ifade etmiştir. Kuralla, görev içinde amir ya da üstlerin eylem veya işlemlerine yönelik olarak sadece olumsuz nitelikte eleştirici söz söylemek ya da yazı yazmak şeklindeki fiiller için ceza öngörüldüğünü ve belirtilen hususlara ilişkin olarak olumlu yönde eleştiri getirilmesi kural kapsamında yer almadığı tespitinde bulunmuştur. AYM, ” Kuralın lafzına bakıldığında görev içinde amir ya da üstlerin eylem veya işlemlerini olumsuz yönde eleştirmenin disiplin suçunun oluşması için yeterli görüldüğü anlaşılmaktadır. Dolayısıyla kural görev içinde amir ya da üstlerin eylem veya işlemlerine yönelik olarak getirilen olumsuz eleştirinin otoriteyi zedeleyen, kurumun hiyerarşik düzenine veya işleyişine zarar veren bir unsur taşıyıp taşımadığı yahut genel olarak hizmet anlayışı içerisinde makul karşılanabilir nitelikte olup olmadığına bakılmaksızın her türlü eleştirinin cezalandırılabilmesine imkân tanımaktadır. Bu itibarla kuralla ifade özgürlüğüne getirilen sınırlamanın demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.” değerlendirmesi yaparak, İPTALİNE karar vermiştir.

AYM, Esas Sayısı : 2023/24, Karar Sayısı : 2023/91 Erzurum Bölge İdare Mahkemesi 4. İdari Dava Dairesi itiraz yolu ile  7068 sayılı yasanın 8. maddesinin (4) numaralı fıkrasının (b) bendinin (5) numaralı alt bendinin (Görev (İptal ibare: Anayasa Mahkemesinin 26/1/2022 tarihli ve E.:2021/22; K.:2022/6 sayılı kararı ile) (…) dışında amir ya da üstlerinin eylem veya işlemlerini olumsuz yönde eleştirici nitelikte söz söylemek ya da yazı yazmak.) Anayasanın ilgili maddelerine aykırı olduğu belirtilerek hükmün iptali için başvurmuştur. AYM, Esas Sayısı : 2021/22, Karar Sayısı : 2022/6 nolu kararına atıfta bulunarak ifade özgürlüğünün önemine vurgu yaparak, iptali istenen hükümle getirilen sınırlamanın demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olmadığı sonucuna ulaşılmış ve düzenlemenin İPTALİNE karar vermiştir. Karar da ifade özgürlüğünün hukuk devleti açısından önemi vurgulanarak olumsuz eleştirinin açabileceği zararın objektif olarak ele alınarak sonuca gidilmesi ayrıca kolluk amirlerinin eleştirilemeyeceği kabulünün anayasal bir hak olan ifade özgürlüğüne orantısız bir müdahale teşkil edeceği açıklanarak, kolluk personeli açısından ifade özgürlüğünün lafzi yorumlarla engellenmesi önlenmiştir. AYM’nin bu kararı ve üst paragrafta özet hali paylaşılan diğer iptal kararı ile birlikte 7068 sayılı yasanın 8.maddesinin 4.fıkrasının b bendinin 5. alt bendi yasa metninden çıkmıştır.